آخرین اخبار
کد خبر: ۵۰۲۱۶
تعداد نظرات: ۲ نظر
تاریخ انتشار: ۲۹ فروردين ۱۳۹۱ - ۲۱:۳۵
علوم انسانی اسلامی(1) حجت‌الاسلام علیرضا پیروزمند؛
این انتظار که همه علوم یکباره دستخوش تحول شوند، واقع بینانه نیست. البته در این راستا اقدامات کوتاه مدت، بلند مدت و میان مدت باید توأمان انجام شوند. در این باب ملاحظاتی نیز مطرح است. پس از تغییر در مبنا و هدف، روش تحقیق را باید متحول کرد تا مبانی و اهداف اسلامی در بدنه علم جریان یابند. زیرا روش های علم ناتوان از تحلیل ها و نظریه پردازیهای وحیانی نمی توانند روش مناسبی برای تولید علوم انسانی اسلامی باشند. با طی فرآیند فوق در اسلام‌سازی به تدریج این مکان برای جامعه علمی فراهم می آید که مسئولیت تولید علوم‌انسانی- اسلامی را بر عهده گیرد
سرویس حوزه پایگاه 598، نوشتاری از حجت الاسلام والمسلمین علیرضا پیروزمند کارشناس شورای عالی انقلاب فرهنگی و قائم مقام فرهنگستان علوم اسلامی در باب اسلامی سازی علوم انسانی با عنوان "فرایند اسلامی سازی علوم انسانی" در ادامه می آید:

نگاهی تاریخی به تحول در علوم انسانی

موضوع تحول در علوم انسانی، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مورد توجه ویژه ای قرار گرفت. پرداختن به این امر طی سالیان بعد نیز همچنان پر رونق باقی مانده؛ هرچند تحقق آن با فراز و نشیب هایی همراه گشت.

می توان فرمان انقلاب فرهنگی حضرت امام (ره) را در سال 1359 نقطه آغازین رویکرد «اسلامی سازی علوم انسانی» دانست. در آن مقطع، حضرت امام (ره) توجه اساتید دانشگاه ها را به حوزه ها جلب نمودند و بر لزوم فراگیری علوم انسانی از حوزه ها تأکید کردند.

این رویکرد، به مرور، به ایجاد «دفتر همکاری حوزه و دانشگاه» انجامید. محلی که در آن بسیاری از اساتید مبرز و توانمند جهت پیگیری این بحث گرد آمدند. نکته قابل تأمل آنکه حساسیت موضوع و تنوع مباحث مرتبط با آن، از همان ابتدا، اختلافات فکری فراوانی را در این زمینه سبب شد.

پس از گذشت مدتی، دو نهاد دیگر («پژوهشگاه حوزه و دانشگاه» و «مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)») نیز تأسیس گردیدند. مؤسساتی که هر یک، به نوبه خود، آثار و دستاوردهای مهمی را در زمینه اسلامی سازی علوم انسانی عرضه داشتند.

برخی از پرسش هایی که در بدو پیروزی انقلاب اسلامی نسبت به تحول در علوم انسانی مطرح گردید، پس از گذشت چندین دهه، هم چنان مطرح است. پرسش هایی نظیر آنکه نگاه جامعه اسلامی به تحول علوم انسانی چگونه باشد؟ در این میان جای می گیرند.

برای پاسخ گویی به این پرسش مهم، بدوا، باید چند پرسش جانبی را پاسخ داد:
حد و مرزها و حیطه علوم انسانی کجا است؟
آیا تحول در علوم انسانی باید در مجموعه این علوم صورت پذیرد؟
یا تنها معطوف به برخی از جنبه های آن است؟
حدود و ثغور تحول مورد نظر تا کجا و چگونه است؟
به عنوان نمونه ایده اسلامی سازی علم مدیریت به مبانی آن نیز مربوط می شود؟
 یا تنها در سطح مطالعه انتقادی نظریه های موجود باقی می ماند؟
و یا، در سطحی نازل تر، تنها به پژوهش های میدانی و آماری در موضوع مورد مطالعه محدود می گردد؟

جهت پاسخ گویی به سؤالاتی از این دست، پیش از هر چیز، باید به ماهیت علوم انسانی بپردازیم. پرسش مرکزی در ماهیت شناسی علوم انسانی آن خواد بود که آیا این علوم حاوی نظامی متشکل، و به هم پیوسته، هستند یا نه؟

علوم انسانی را می توان به مجموعه علومی که ارتباط انسان را با خود، خدا یا طبیعت برقرار می کند، تعریف کرد. به این ترتیب، حتی آنجا که ارتباط انسان – طبیعت بررسی می شود نیز پای علوم انسانی به میان می آید.

به تعبیر بهتر، ذیل مباحثی نظیر حفاظت از محیط زیست، صیانت از منابع زیستی و طبیعی و بهره برداری درست از سرمایه های بشری، به نحوی، به علوم  انسانی می پردازیم. هم چنانکه دخل و تصرف انسان در طبیعت و کاربرد فناوری های مختلف بدین منظور ذیل علوم انسانی جای نمی گیرد. حاصل آنکه دانش های همچون مهندسی و پزشکی در عداد دانش های علوم انسانی طبقه بندی نمی شوند. در مقابل علومی که چگونگی ارتباط انسان با سایرین، خدا یا خود را بیان می کنند علوم انسانی محسوب می شوند.

تقسیم بندی علوم انسانی
با توجه به مبحث تحول در علوم انسانی، می تواند این علوم را به دو دسته تقسیم کرد.
- یکم: علومی که لازم است اسلامی شوند و تحولی بنیادین را به خود ببینند.
- دوم: علومی که اسلامی هستند و تنها نیاز به ارتقاء و جهت دهی دارند.

علومی همچون فقه، کلام، اخلاق، فلسفه و منطق در دسته دوم قرار می گیرند؛ چرا که، به یک معنا، ذاتاً اسلامی هستند و تنها نیاز به ارتقاء دارند. با این حساب نگاه اصلی در بحث تحول در علوم انسانی، به دسته نخست محدود می گردد و اسلامی سازی علومی مانند جامعه شناسی، مدیریت و اقتصاد، بیش از پیش، اهمیت می یابد.

برخی بر این باورند که تحول در علوم انسانی، تنها مربوط به دانش های مطرح در دانشگاه ها نیست و مباحث حوزوی را نیز شامل می شود. این رویکرد، از جهاتی صحیح و از جهاتی ناصحیح است.

توضیح بیشتر آنکه اگرچه دانش هایی از این دست، مشخصاً، اسلامی هستند ولی همچنان زمینه ای برای ارتقاء کیفی و گسترش علمی آنها وجود دارد. حتی می توان گفت چنین ارتقائی محدود به دانش های حوزوی باقی نمی ماند و ایجاد نوآوری و بالندگی در دانش هایی از این دست بستر مناسبی را جهت تحول در سایر علوم نیز فراهم می آورد.

بدین لحاظ، باید پذیرفت که علومی مانند فقه، کلام و اخلاق نیاز به تحول دارند، اما این تحول به معنای تشکیک در دست آوردهای حال و گذشته حوزه ها نیست؛ بلکه معنای آن ارتقای فعالیت های صورت پذیرفته است. چنین ارتقایی توانایی حوزه ها را در پاسخگویی به نیازهای معاصر جامعه، در راستای ایجاد تمدن و تولید دانش اسلامی، افزایش خواهد داد. حاصل آنکه بخش از علوم انسانی که ریشه در منابع دینی دارد نیازمند تحول است؛ هرچند نیازی به اسلامی سازی آن نیست؛ حال آنکه بخش دیگر علوم انسانی، چنانکه آمد، نیازمند علوم اسلامی سازی است.
تحولی که در بخش نخست از آن سخن می گوییم، در مقایسه با تحول مدنظر در بخش دوم (اسلامی سازی علوم انسانی)، محدودتر است.

تغییر در نظام طبقه بندی علوم
پیش از تشریح نحوه اسلامی سازی آن بخش از علوم انسانی که اسلامی نیست لازم است توضیح ارایه گردد: ضروری است که نگاه به این دسته از علوم انسانی نظام وار به هم پیوسته باشد؛ زیرا اسلامی سازی هر شاخه از این علوم، وابسته به شاخه ای دیگر است؛ گرچه میزان این وابستگی تفاوت دارد.
هم چنین ضروری است، پیش از اقدام به اسلامی سازی، به یک طبقه بندی علمی جدید دست یابیم. لازم است که این طبقه بندی تحت تأثیر رویکردهای اسلامی تدوین یابد.

کارکرد طبقه بندی علوم، از جمله، ارایه شاخص هایی برای شناسایی سطوح ارتباطی علوم با یکدیگر است. به عنوان نمونه بازشناسی علوم اصلی از فرعی و یا علوم تابع از متبوع هنگامی میسر می شود که ما به طبقه بندی علوم اقدام نماییم.

تامل در علوم انسانی معاصر مشخص می کند که مرجع بسیاری از این علوم، دانش علوم اجتماعی است. علوم اجتماعی را علمی دانسته اند که حاوی آرای اقتصادی، سیاسی و مدیریتی و ... است. به همین دلیل، بخش مهمی از علوم انسانی را علوم اجتماعی نام نهاده اند. این کارکرد علوم اجتماعی نشان می دهد که میان بخش های مختلف علوم انسانی منطقی که می توان نسبت شناسایی و مطالعه آن اقدام کرد.

ارایه طبقه بندی جدید از علوم انسانی مبتنی بر ملاحظات اسلامی هنگامی میسر می شود که، پیش از هر چیز، ضرورت صدر نشینی علوم و حیانی – عقلانی را بپذیریم. طبعاً پذیرش این مسئله به تغییر در وضعیت حاضر، که در آن اقتصاد، جامعه شناسی و مدیریت، از اخلاق، فقه و کلام تفکیک می گردد، می انجامد.

برخی بر این باورند که دانش هایی نظیر فقه، کلام و اخلاق محصول مناسبات تاریخ و اجتماعی اند و هم از این روی زیر مجموعه علوم اجتماعی و دیگر شاخه های علوم انسانی، نظیر اقتصاد، هستند. این رویکرد، بر اساس آنچه آمد، صحیح نیست؛ چرا که چنین نگاهی صدرنشینی علوم وحیانی را نمی پذیرد. در واقع شایسته است علوم به ترتیب نزدیکی و بهره مندی از منابع وحیانی، در صدر جای گرفته و سایر علوم بسته به مراتب خویش در رتبه های بعدی قرار گیرند.

اسلامی سازی در واقع منتج از نظریه به هم پیوستگی علوم انسانی است. چرا که در بحث چگونگی اسلامی سازی، نمی توان علوم انسانی را از یکدیگر تجزیه، و هر یک را جداگانه اسلامی سازی کرد. بنابر این، تحول علوم انسانی نیازمند طرحی جامعه است که مجموعه این علوم را در ساختاری واحد در نظر بگیرد و ارتباط آنها با یکدیگر را لحاظ نماید. تأثیر و تأثر متقابل آنها را نیز محاسبه کند.

فرآیند اسلامی سازی علوم انسانی
اسلامی سازی باید تدریجاً و طی مراحلی مشخص صورت گیرد. این انتظار که همه علوم یکباره دستخوش تحول شوند، واقع بینانه نیست. البته در این راستا اقدامات کوتاه مدت، بلند مدت و میان مدت باید توأمان انجام شوند. در این باب ملاحظاتی نیز مطرح است.

نخست اینکه نباید انظار داشت فرآیند اسلامی سازی بطور طبیعی به نتیجه برسد. قطعاً این پروسه نیازمند برنامه ریزی دقیق و مدیریت هوشیارانه است. نیز نباید دانست که این تحول با اقدامات روبنایی رخ نمی دهد. لذا باید بر اساس طرح جامع، اقدامات مشخصی را دنبال کرد و بر مبنای مراحلی مشخص، فرایند اسلامی سازی را به فرجام رساند.

گام نخست در این راستا، افزایش کارآمدی علوم انسانی موجود است. امروزه حجم زیادی از فارغ التحصیلان علوم انسانی، افراد نسلی هستند انقلاب آنها را پرورش داده است. بنابراین، باید از قرارگیری این نسل در خدمت اهداف دشمنان انقلاب و کشور جلوگیری نموده، جهت فکری آنها را با ارزش های اسلام و انقلاب همسو ساخت.
این افراد باید دانش خود را در خدمت کشور نهاده؛ در راستای حل مسائل موجود به کار گیرند؛ و تمام توان خود را صرف خدمت به کشور و انقلاب نمایند.

ناگفته پیداست که علوم انسانی از بدو به منظور حل معضلات جوامع دیگر ایجاد شده، بنابراین در طولانی مدت به هیچ عنوان پاسخگوی مسائل جامعه جدید نخواهد بود. هم اینک بخش مهمی از معظلات و بن بست های فعلی به دلیل حل مشکلات، با علوم و دانش هایی است که با فرهنگ اسلامی ما ناسازگارند. حل مسئله بدین روش، خود موجب بروز نابسامانی و ناکارآمدی شده است.

گام دوم، تحویل و تغییر نظام آموزشی است. باید در سرفصل های آموزشی علوم انسانی تغییراتی با ملاک ها و اهداف مشخص ایجاد کرد. بدین منظور، باید اولاً آرایی لاحادی و مادی را که بینش غیر اسلامی آنها مشخص است از علوم انسانی موجود پالایش کرد. ثانیاً به دانش پژوهان این علوم، ترفندها و مهارتهای تجزیه و تحلیل را آموزش داد تا توان نقد یافته و تصور نکند اگر نظریه ای در شاخه های علوم انسانی باب شد، نظر نهایی است.

شرایط باید به گونه ای شود که دانشجویان و دانش آموختگان علوم انسانی، همواره با نقد و تحلیل با مسائل علمی برخورد نمایند و از این طریق، در جهت اصلاح و کاهش مشکلات جامعه تلاش کنند.

گام سوم این است که نخبگان علوم انسانی در رشته های مختلف، در نظریه های مرجع شروع به نظریه پردازی جدید نمایند. مثلاً نخبگان جامعه شناسی می توانند با شناسایی موضوعات اصلی این علم به گردآوری آراء موجود در آن اقدام کنند، و پس از طی مراحل، دیدگاه ها اسلام در این چارچوب را مطرح نمایند.

گام چهارم، تصرف در مبانی و اهداف این علوم است. در این مرحله، نقش کسانی که معتقد به شکل گیری بحث فلسفی مضاف هستند. اهمیت می یابد. البته به معنای طراحی فلسفه علمی (فلسفه مدیریت، فلسفه جامعه شناسی، فلسفه اقتصاد و ...) بر اساس تصورات عقلی محض فارغ از حوزه های وحیانی نیست. در واقع هدف از فلسفه مضاف، آموزه ای مرکب از عقل و نقل است. تغییر مبانی و اهداف، در نظریه پردازی منعکس می شود. بنابراین، نظریه پردازی های انجام شده را باید بر اساس مبانی و اهداف، ارزیابی کرد.

آخرین گام که به نوعی عمیق ترین و سخت ترین مرحله به شمار می آید، تحول در روش تحقیق است. به عبارت دیگر، پس از تغییر در مبنا و هدف، روش تحقیق را باید متحول کرد تا مبانی و اهداف اسلامی بتوانند در بدنه علم جریان یابند. زیرا روش های علم ناتوان از تحلیل ها و نظریه پردازیهای وحیانی نمی توانند روش مناسبی برای تولید علوم انسانی اسلامی باشند.

با طی فرآیند فوق در اسلام سازی به تدریج این مکان برای جامعه علمی فراهم می آید که مسئولیت تولید علوم انسانی- اسلامی را بر عهده گیرد؛ نیروی انسانی موجود به نحو احسن استفاده نماید و این توان را به طور پیوسته در خویش تقویت کند.

سازمان و شبکه دانش
از دیگر عواملی که می تواند ضامن تحول باشد، سازماندهی مناسب در کنار پژوهش است. مراد از سازمان پژوهش در تحول علوم انسانی آن است که باید سازمانی شبکه ای برای تحول علمی ایجاد کرد. این امر، نیاز به مدیریت متمرکز یا سازمان واحد نظارت بر کلیه تحقیقات ندارند. زیرا جامعه علمی بسیار گسترده است و نمی توان مجموعه فعالیت های آن را یک در یک سازمان محدودیت مدیریت کرد. اساساً جامعه علمی، مدیریت پذیر نیست. بنابراین، به اقتضاء محیطی علمی و تنوع و پراکندگی شخصیت های آن باید به طراحی شبکه ای مناسب پرداخت.

در نتیجه، جبهه علمی ایجاد می شود که در آن تقسیم کار تنها در حد ایده ها و خطوط اصلی است و بقیه مسیر را افراد و مجموعه نهادها طی می کنند.
در این شبکه، نباید نگران مطالعه همزمان یک موضوع در دو مرکز پژوهشی بود. گرچه بهتر است که مراکز پژوهشی در مسیر پژوهش، اطلاعات خود را مبادله کنند و با یکدیگر بیگانه نباشند. ایجاد شبکه پژوهش می تواند بی اینکه نهادها یا موضوعات تحقیقی را زیر نظر سازمان واحد قرار دهد، فضایی مناسب جهت پیشبرد تحقیقات فراهم آورد. با طراحی این شبکه، تحول علوم انسانی در مسیر صحیح و اصولی قرار می گیرد و علوم انسانی – اسلامی متناسب با فرهنگ دین و انقلابی جامعه تولید خواهد شد.
نظرات بینندگان
غیر قابل انتشار: ۱
انتشار یافته: ۲
ناشناس
|
IRAN, ISLAMIC REPUBLIC OF
|
۱۴:۴۵ - ۱۳۹۱/۰۲/۰۴
0
1
الان چند روزه این مطلب رو سایته هیچ کس هیچ نظری نداده حالا اگه مسئله سیاسی بود صد تا نظر ردیف می شد. بگذریم
این سایت علوم اجتماعی اسلامی ایرانیه یه سری بزنین بد نیست:

http://ejtemaee.ir/
علی رضا
|
IRAN, ISLAMIC REPUBLIC OF
|
۱۴:۱۳ - ۱۳۹۱/۰۶/۰۴
0
0
سلام
متاسفانه همینطوره ولی خب در ایران هنوز یک ادم باسواد پیدا نشده که در حوزه علوم انسانی صاحی نظر علمی باشه همه فقط مدرک دگترا را به رخ می کشونند در حالیکه واقعا سواد ندارند و حرفاشون فقط تکراری و کپی برداریه یه قول استاد امرائی همه دور خودشون می چرخند تا حالا نتونستند یه نظریه ناقابل ارائه بدهند ولی در مقابل استاد عبدولی هر روز یک نظریه علمی و ارزشمند ارائه میده
جدیدترین نظریه ایشان:
http://siasatpardaz.vcp.ir/0-%D8%A8%D8%AF%D9%88%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9/332574-%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B4-%D9%85%D9%87%D9%86%D8%AF%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%85-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AF.html
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر: